Ekologik qabohat haqida.

Ekologik qabohat haqida.

Sovetlar saltanatining O’zbekistonda olib borgan qabohatli mustamlakachilik siyosati, boylik orqasidan quvish, ishlab chiqarishning ekstensiv yo’ldan rivojlantirilishi, paxta yakkahokimligi, turli xildagi ximiyaviy zaharli moddalarning ishlab chiqarilishi va ularning qishloq xo’jaligida haddan ziyod ishlatilishi mamlakatimizda ayniqsa 80-yillarda halokatli tus olgan ekologik buhronni keltirib chiqardi. Nafaqat O’zbekistonda, balki butun Turkiston o’lkasida ekologik qabohatning dastlabki tamal toshini V.I.Lenin qo’ygan edi. Biz bu yerda 1918-yil, 18-mayda V.I.Lenin imzolagan RSFSR Xalq Komissarlari Sovetining «Turkistonda sug’orish ishlariga 50 million so’m mablag’ ajratish to’g’risidagi» dekretini nazarda tutmoqdamiz. Aslida shu pul berilmagan edi. «Inqilob dohiysi» bu ajratilgan summani Mirzacho’l yerlarini o’zlashtirishga sarflashni nazarda tutib, o’tgan asrning 70-yillarda bu hududlarni «ilmiy tadqiqot» qilgan rus ohmi N.F.Ulyanov, P.P.Semyonov-Tyanshanskiy xulosalariga suyangan.

V.I.Lenin boshlagan bu «tashabbus»ni Sovetlar hukumati Kommunistik firqa rahnamoligida rivojlantirdi. «SSSRda paxta mustaqilligi uchun kurash» amalda O’zbekiston xalq xo’jaligining ekstensiv yo’l bilan bir tomonlama rivojlanishining bosh omili bo’ldi va turg’unlik yillarida ekologik buhronni kuchaytirdi. Ayni paytda Markaziy Osiyo sharoitidagi tog’ relyefi, dasht zonalarining yaqinligi, yuqori quyosh harorati va boshqa shuning singari geografik va iqlimiy xususiyatlar yildan yilga ortib bordi. Urbanizatsiya jarayoni kuchayib sug’orma qishloq xo’jalik ekinlari maydonlari kengaydi, kommunikatsiyalar o’tkazildi, o’rmonlar kesib yuborildi, suv resurslaridan oqilona foydalanilmadi, yerosti qazilma boyliklari ochiq usulda qazib olindi. Bu ishlar amalda tabiatga nisbatan shafqatsizlik, zug’um edi. Tabiat ham albatta insondan o’ch olishi tabiiy bir holdir. O’zbekiston ekologiyasining buzilishini quyidagi tabiiy holatlar belgilaydi:

 

Birinchidan, atmosfera havosining haddan tashqari bulg’anayotganligidandir. O’zbekiston shaharlarining dcyarlik hammasida havoning ifloslanish darajasi sanitariya talablari darajasidan ancha yomonlashdi. Bu ayniqsa O’zbekistonning sanoat markazlarida xavfli tus oldi. Jumladan olimlarning hisob-kitoblariga qaraganda havoga chiqarilayotgan zaharli gazlar Olmaliq shahri aholisining har biriga 1374 kg, Farg’onada 676, Navoiyda 606, Angrenda 509 kilogrammdan to’g’ri kelar ekan. Andijon, Guliston, Qo’qon, Qarshi, Toshkent, Chirchiq va boshqa shaharlar havosi eng ifloslangan shaharlardan hisoblanadi. 1990-yilda respublika aholisining har biriga hisoblaganda zaharli moddalar chiqiti 203 kilogrammni tashkil etgan. Bu zaharli moddalarning asosiy manbalari sanoat korxonalari va transport vositalaridir. O’zbekistonnig sanoat korxonalari har yili 1,2 million tonna, avtotransportdan 2,2 million tonna zaharli chiqindilar tarqatgan. Birgina Toshkent shahri transporti yiliga 360 ming tonnadan17 ortiq turli chiqindi gazlarni atrofga purkadi. Ular tarkibida 100 xildan ortiq zaharli moddalar mavjud edi.

Zaharlanish faqat shaharlargagina xos bo’lmasdan O’zbekiston qishloqlarida ham xavfli tus oldi. Ayniqsa qishloq xo’jaligida qo’llaniladigan zaharli ximikatlar tabiatni xarob qildi. 1987-1990-yillarda dehqonchilik maydonlarida pestitsidlardan foydalanish har gektar yerga 19,5-24 kilogrammdan bo’lgani holda 79-84 ming tonnani tashkil etdi. Jami bo’lib qishloq xo’jaligida 70 xilga yaqin turli zaharli kimyoviy moddalar ishlatildi. E’tiborli joyi shundaki, bu zaharli kimyoviy moddalarning faqat 1 foizigina zararkunanda hasharotga ta’sir qilar ekan, qolgan 99 foizi tuproq, yer, suv, havo, o’simlik va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini zaharlagan. 

 

Ekologik qabohat haqida. Ahvol shu darajada fojiali tus oldiki, g’o’zalami defoliatsiya qilish bahonasida ming-ming tonnalab zaharli ximikatlami odamlar boshi uzra samolyotlarda sepildi. Bu har qanday fashizmdan ham dahshatli roq fojia edi.

 

O’zbekiston ekologiyasi buzilishining ikkinchi sababi bu suvga bo’lgan munosabat bilan bog’liqdir. Sovetlar hukumatining ochko’zligi, Amudaryo, Sirdaryo, Chirchiq, Zarafshon daryolari suvlaridan hisob-kitobsiz foydalanish oxiroqibatda Orol fojiasini keltirib chiqardi. Ayniqsa, Amu va Sirdaryoga keyingi 2030-yil davomida kollektor-zovur, sanoat va kommunal xo’jaliklarning tashlandiq va zaharlangan suvlarning oqizishlari bu fojiani yanada kuchaytirdi. Shu davrda Orolning suv hajmi 60 foizdan ortiq kamaydi, uning quruqlikka aylangan sathi 2 million gcktarni tashkil etadi. Ilgari tuz miqdori har bir litr suvda 9 grammgacha bo`lgan bo’lsa, 90-yillar boshlarida u 2,5-3 barobar ortdi. Havoga, yerga sochilayotgan tonnalab qum-tuzlar Orolbo’yi atrofida ham jonli va ham jonsiz tabiatni halokat yoqasiga keltirib qo’ydi. Aholi dengiz atroflaridagi o’z makonlarini tashlab ketishga majbur bo`ldilar. Masalan, Mo’ynoq tumanida aholi 50-yillarga nisbatan ikki barobar kamaygan. Orol fojiasi tufayli o’simlik va hayvonot dunyosi ham halokat yoqasiga kelib qoldi. 1970-yillardan keyingi davrda faqat Amudaryo mansabida qamishzorlar maydoni 7 barobar kamaydi, 50 dan ortiq ko’l qurib bitdi.

Ekologik qabohatning uchinchi sababi tuproq tarkibining o’zgarishi bo’ldi. O’zbekistonda 1990-yilga kelib o’rtacha va kuchli sho’rlangan yerlar 853 ming gektarni tashkil etdi. Tuproq tarkibining o’zgarishiga hisob-kitobsiz ishlatilgan mineral o’g’itlarning halokatli ta’siri ham katta bo’ldi. Chunki mutaxassis olimlarning xulosalariga ko’ra fosfor o’g’iti bilan birgalikda tuproqqa ftor, uran, toriy, og’ir metall tuzlar ham o’tar ekan. Ekologiya buzilishining to’rtinchi sababi, respublika hayvonot va nabotot olamining o’zgarishi bo’ldi. O’zbekistonda yovvoyi hayvonlaraing — 99, parrandalarning — 410, baliq-larning — 79 turi mavjud. 1990yilga kelib 32 hayvon, 31 parranda, 5 baliq respublika «Qizil kitobi»ga kiritilgan. «Qizil kitob»ga kiritilgan o’simliklarning soni esa 163 taga19 yetdi.

Mamlakatdagi ekologik qabohat aholi o’rtasida har xil kasalliklarning ko’payishiga olib keldi va katta fojialarga sabab bo’ldi. Katta yoshdagi kishilar va o’smirlar o’rtasidagi umumiy kasallanish 1976-yildagi 2466,5 kishidan 1990-yilda 3598,6 kishiga yetdi. Ma`lumotlarga ko’ra, 1989-yilning o’zidagina asab sistemasi, teri, teri osti hujayralari kasalliklari 1,4 barobar, qon aylanishi sistemasining kasallanish 1,3 baravar ko’paygan. Faol sil kasalligiga chalinish 3 foiz oshgan. Oshqozon-ichak, virusli gepatit kasalliklari ko’paydi, har xil shish kasalliklari kelib chiqdi.

Xotin-qizlarda kamqonlik kasalligi avjiga mindi, bolalar o’limi ko’paydi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat og’ir bo`lgan mintaqalar — Orolbo’yi, Toshkent viloyati, ayniqsa Angren, Olmaliq, Chirchiq va Toshkent shahrida, Farg’ona vodiysining ko’pgina shaharlarida turli kasalliklarga chalinish yuqori darajadadir. «Orol-88» ekspeditsiyasi a’zolarining bergan ma`lumotlariga

 SHAPE  \* MERGEFORMAT

 

qaraganda Qoraqalpog’istonning Bo’zatov tumanida har 1000 go’dakdan 260 tasi nobud bo`lgan. O’zbek ayollarining 80 foizi kamqonlik kasalligiga chalingan, har uch nafar o’zbek yigitlaridan bittasi salomatligi tufayli harbiy xizmatga noloyiq deb topilgan. O’zbekistonda har yili ruhiy nuqsonli 6 mingdan ortiq bola  tug’ilardi.

Xullas, 90-yillarda mamlakat boshiga tushgan ekologik qabohat uzoq davom etishi mumkin emas edi. Vujudga kelgan og’ir vaziyat vaxlit ijtimoiy-adolatli ekologik siyosat yuritishni talab qilayotgan edi.

 

mavzular

manba