Neolit davri va uning o’rganilishi.

Neolit davri va uning o'rganilishi.
Neolit davri va uning o’rganilishi.

Neolit davri va uning o’rganilishi.

Kishilar  jamiyati  taraqqiyotidagi  keyingi  davr  neolit  deb  nom  olgan.  U  yunoncha   “neo”—yangi,  “litos”—tosh,  ya’ni  yangi   tosh  davri  degan  ma’noni  beradi.  Bu  davr  uzoq  davom  etgan  tosh  davrining  yakunlovchi  bosqichi  bo‘lganligi  uchun  shu  nom  bilan  atalgan.  Bu  tushunchani  fanga  ingliz  arxeologi  Lebbok  kiritgan.  Neolit davri  xronologik  jihatdan  miloddan  avvalgi  VI—IV  ming  yilliklarni  o‘z  ichiga  oladi  va  ilk,  o‘rta,  so‘nggi  bosqichlarga  bo‘linadi.  Bu  davr  barcha  mintaqalarda  bir    vaqtda  sodir  bo‘lmagan va u davrda jamiyatlar  har  xil   taraqqiyot  darajalariga  ega  bo‘lganlar.  Ba’zi  mintaqalarda  neolit  davri  quldorlik  davriga  kelsa,  ba’zilarida  endigina  dehqonchilik  va  chorvachilik  vujudga  kelayotgan,  ba’zilarida  esa  ovchilik  va  termachilik  bilan  shug’ullanayotgan  edilar.

O‘rta  Osiyoda    neolit  davri  rivojining  2  xil  ko‘rinishi  mavjud  bo‘lgan. Uning  janubiy—g’arbiy  hududlarida  hozirgi  Turkmanistonning  Kopetdog’  tog’i  oldi  hududlarida  neolit  davrida  miloddan  avvalgi  VI  ming  yillar  oxiri  va  V  ming  yillikning  boshlarida  ilk  dehqonchilik  madaniyati  shakllangan  bo‘lsa,  uning  markaziy  va  shimoliy  viloyatlarida  hali  ovchilik  va  baliqchilik  xo‘jaligi   hukmronlik  qilgan. U bugungi kunda O‘zbekiston xududidiga to‘g’ri keladi.  Neolit  davri  jamoasining  bunday  mintaqalararo  rivojlanishi  har  bir  viloyatning  mavjud  tabiiy—iqlim  sharoitidan  kelib  chiqqan. Shuningdek, O‘rta Osiyoda neolit davri yodgorliklarini uchta yirik territorial–xo‘jalik shakllarga ajratilgan. Bular Joytun madaniyati – ilk dehqonchilik madaniyatining shakllanishi bilan ajratiladi. Ikkinchisi Kaltaminor madaniyati – baliqchilik, ovchilik bilan shug’ullanuvchi qabilalar madaniyati bo‘lib, daryo va ko‘l boylarida iste’komat qilganlar. Uchinchisi Xisor madaniyati bo‘lib, ovchilik bilan shug’ullanganlar.  Ular tog’li xududlarda yashagan jamoalar bo‘lib, mehnat qurollarining aksariyat qismi qayroqtoshlardan yasalganligi bilan ham ajralib turadi. Ularning har biri alohida geografik muxitga ega bo‘lgan yerlarda joylashgan.

Yirik shohli hayvonlarni qo‘lga o‘rgatish mil.avv. 5500  yillarga to‘g‘ri keladi. Bu davrdagi chorvadorlar va dehqonlar o‘rtasida  iqtisodiy aloqa mavjud bo‘lgan[1].

Neolit  davri  iqlimi  hozirgi  iqlim  sharoitiga  yaqin  bo‘lgan.  O‘rta  Osiyoning  janubiy—g’arbiy  hududining  iqlimi  issiq ,  dehqonchilik  uchun  qulay  bo‘lgan. Markaziy  va  shimoliy  viloyatlarida  ham  iqlimning  isishi  yaylov  va  cho‘l  zonalarini  vujudga  keltirgan. Bu esa  neolit  davri  jamoalarining  hudud  boylab  keng  tarqalishiga  olib  kelgan.  Shuningdek,  ular  mezolit  davridagidek  daydi  hayot  kechirmay,  o‘troq  turmush  tarziga  o‘tadilar.  Doimiy  yerto‘la,  kulba  va  loy,  guvaladan  qurilgan  uylarda  yashay  boshlaydilar.  O‘troq  turmush  tarzi  janubiy  hududlarda  dehqonchilikning  kelib  chiqishiga,  cho‘l  mintaqalarda  esa  o‘troq  ovchilik  xo‘jaligining  qaror  topishiga  olib  keldi.  Keyinchalik  uning  zamirida  chorvachilik  paydo  bo‘ldi.

Neolit  davrida  toshni  ishlash  texnikasida  yangi  usullar—silliqlash,  pardozlash,  arralash  va  parmalash  usullari  ixtiro  etiladi.   Ilk  neolit  davrida  makrolit  qulollar  keng  tarqalgan. Ular  og’ir  katta  hajmdagi  chaqmoqtoshdan ishlangan  qurollar bo‘lgan.  Qurollarni  silliqlash  keyingi  neolit  davriga  to‘g’ri  keladi.  Silliqlangan  tosh  qurollar  neolit  oxiriga  kelib  parmalangan.  Unda  suyak  parma  vazifasini  bajargan.  Suyak  parmani  qalqon  ipiga  o‘rab  aylantirganlar,  unda  suyakning  uchiga  nam  qum  sepib  turilgan.  Parmalangan  qurolga  dasta  o‘rnatish mumkin  bo‘lgan.

Neolit  davrida  qurollarning  turi  ko‘paygan,  bunga  toshni  ishlash  texnikasidagi  ixtirolar  sabab  bo‘lgan.  Tosh  boltalar,  ponalar,  tosh  teshalar,  iskanalar,  og’ir  cho‘qmorlar  paydo  bo‘lgan.  Tosh  boltalar  neolit  davrida  barcha  og’ir  yumushlarni  bajargan.  Uning  xo‘jalikdagi  ahamiyati  katta  bo‘lgan,  shuni  e’tiborga  olib,  ba’zi  olimlar  bu  davrni  «boltalar  asri”  deb  atashni  ham  taklif  qilishgan.

Neolit  davri  jamoalarida  mehnat  qurollarini  takomillashtirish  bilan  bir  qatorda  hunarmandchilikning  bir  qator  tarmoqlari—kulolchilik,  to‘quvchilik,  tikuvchilik  kabi  sohalari  ixtiro  qilindi.

To‘qimachilik,  hunarmanchilikning  vujudga  kelishi  ham  neolit  davrining  buyuk  kashfiyoti  hisoblanadi.  Neolit  davri  odamlari  hayvon  yungi  va  o‘simlik  tolasidan   mato  to‘qishni  o‘rganganlar.  Shuningdek,  yigirilgan  ipdan  baliq  to‘ri  ham  to‘qilgan.  Bu  esa  baliq  ovlash  ahamiyatini  keskin  ravishda  oshirib  yuborgan.  Bunga  suvda  suzuvchi  qayiqlar  yaratilishi  ham  imkon  berdi.

Neolit  davri  yutuqlaridan  yana  biri  bu  juft  oilaning  vujudga  kelishi bo‘lib, u  urug’  ichida  oilaviy  munosabatlarning  izga  tushishi olib keldi va  jamiyat  taraqqiyotini  yanada  olg’a  siljitdi.

O‘rta Osiyoda neolit davri yodgorliklarini bir necha yirik territorial–xo‘jalik shakllarga ajratilgan: masalan,  joytun madaniyati, kaltaminor madaniyati, xisor madaniyati va sazag’on madaniyati shular jumlasidandir.

 Joytun  madaniyati O‘rta  Osiyoning  janubiy—g’arbiy  hududida  ilk  dehqonchilik  bilan  shug’ullangan  qabilalar  yodgorligidir. Uning izlari  faqat  Turkmanistonning  janubiy—g’arbiy  hududlaridan topilgan.  Olimlar  uni  miloddan  avvalgi  VI  ming  yilliklar  oxiri  V  ming  yilliklar  boshlariga oid  deb  hisoblashadi. Uni B.A.Kuftin, V.M.Masson, D.Durdiev, O.Berdievlar tadqiq qilgan. Joytun madaniyatiga Bami, To‘g’oloqtepa, Chag’illitepa, Munchoqlitepa, Cho‘pontepa, Joytun, Nayzatepa  kabi bir qator ibtidoiy dehqonlarning manzilgohlari kiradi. Joytun qishlog’ida  uch qurilish bosqichi aniqlangan. Unda uylar to‘rtburchak shaklida qurilib, devorlari guvaladan ishlangan va somon bilan suvalgan. Uylarning yonida xo‘jalik xonalari — omborxona,  saroy  va o‘ralar ham bo‘lgan. Joytun uylari devorining qalinligi 30 sm ni  tashkil etgan. Har bir uyda (xonadonda) 5-6 kishidan iborat oila  yashagan, deb taxmin qilinadi.

Joytun madaniyati yodgorliklaridan topilgan moddiy manbalar ularning dehqonchilik bilan birga, chorvachilik, ovchilik bilan ham shug’ullanib, o‘z davrining katta yutuqlarini qo‘lga kiritganligini ko‘rsatdi.

Miloddan  avvalgi  VI  ming  yilliklar  oxiri  V  ming  yilliklar  boshlari  deb  hisoblaydilar.  Xuddi  shu  davrda  O‘rta  Osiyoning  shimoliy  va  markaziy  hududlarida  ovchilik,  baliqchilik  va  termachilik  bilan  shug’ullangan  neolit  davri  jamoalari  istiqomat  qilganlar.  Bunday  yodgorlik  o‘tgan asrning 30–40 yillarida   S.P.Tolstov  tomonidan  Amudaryoning  quyi  havzasida  topildi  va  fanga  Kaltaminor  madaniyati  nomi  bilan  kiritildi.  Unga  Amudaryoning  Oqchadaryo  o‘zanidan  chiqqan  qadimgi  Kaltaminor  kanali  etaklaridan  topilgani  uchun  shu  nom  berilgan. Kaltaminor madaniyati asosan O‘zbekiston xududida tarqalganligini sababli quyida shu haqda ko‘proq to‘xtalamiz.

Oqchadaryo  havzasidan ko‘plab neolit davriga oid yodgorliklar topilgan bo‘lib, faqat   3-4  ta   manzilgohning  madaniy  qatlami  buzilmasdan saqlanib qolgan.

Bular  Jonbas-4,  Qavat-7,  Tolstov manzilgohi,  Tumek  Kichidjik  manzilgohlaridir.

Kaltaminor madaniyatining 3 bosqichi aniqlandi – Daryolisoy (mil.avv. VI–IV ming yilliklarga oid), Jonbos (mil.avv. IV–III ming yilliklarga oid)  va Saksovul (mil.avv. III ming yillik oxiri –II ming yillik boshlariga oid).

Hisor madaniyati tog’li mintaqalarda yashab, asosan hayvon ovchiligi bilan shug’ullagan qabilalar madaniyatidir. U Tojikistonning tog’li mintaqalarida keng tarqalgan. Ularning izlari 300 dan ortiq joydan topilgan. Bu madaniyatga oid dastlabki yodgorlik Dushanbe shahri yaqinidagi Hisor vodiysidan topilganligi sababli Hisor madaniyati nomini olgan.

Hisor madaniyatining harakterli tomoni, uning aholisi qayroqtosh  tosh qurollariga  o‘ziga xos ishlov berishgan. Uning ishlanish  uslubi o‘rta paleolit davridagiga  o‘xshaydi. Sopol idishlar qo‘lda ishlanib, geometrik naqsh berilgan.

Arxeologlar Tutkovul makonidan yarim yerto‘la shakldagi uy qoldig’ini va 4 ta qabrni topib o‘rganganlar. Jasadlar g’ujanak holda yotqizilib, oyoq–qo‘llari bog’langan holda ko‘milgan.   Bu mozorlar Hisor madaniyatining so‘nggi bosqichiga tegishlidir.        

Sazag’on makoni  Zarafshon daryosining o‘rta xavzasida   Samarqanddan 30 km janubi–g’arbda joylashgan qishlog’i joylashgan. Sazag’on makonidan neolit davriga oid ko‘plab tosh qurollari va hayvon suyaklari topilgan. Sazog’on tosh qurollari Darvozaqir materiallariga o‘xshab ketsa–da, ularning o‘ziga xos mahalliy xususiyatlari bor. Jumladan, Kaltaminor madaniyatini yaratgan axoli ko‘l va daryo boylarida yashab, baliqchilik  bilan shug’ullanib, shunga xos mehnat qurollari yaratgan bo‘lsalar, sazog’on madaniyati axolisi tog’li xududlarda yashab, asosan ovchilik bilan shug’ullanganlar. Shu sabab makonni qazish vaqtida ovchilikkka moslashgan mehnat qurollari bilan birgalikda yovvoiy va uy hayvonlarining suyak qoldiqlari ham topilgan.  Demak, Sazog’on madaniyati aholisi yirik shoxli hayvonlarni qo‘lga o‘rgatib, ilk chorvachilik xo‘jaligiga asos solganlar. Mehnat qurollari asosan tosh parchalari va qo‘pol paraqalar asosida yasalgan.Uning tosh qurollarining ishlanish texnikasi Markaziy Farg’onaning mehnat qurollariga o‘xshaydi. Turli qurol aslahalar tarkibida silliqlangan tosh boltalar, qadama toshlar, yog’uchoqlar, kamon poykonlari bor. Sopol idishlari naqshlangan.   Shuningdek, makonnni qazish vaqtida neolit davrining so‘nggi bosqichiga oid bir necha qabrlar topib o‘rganildi.    Ma’lum bo‘lishicha, bu odamlar yevropoid irqiga mansub bo‘lgan. Shunday tipdagi odamlar odam qoldiqlari va dafn marosimlari Tojikistondagi Tutkovul makonida kuzatilgan. Makondan topilgan tosh industriyasi va boshqa topilmalarning umumiy xususiyati  uning ilk neolit davriga taalluqli ekanligini asoslash bilan birgalikda Markaziy Farg’onadagi shu tipdagi yodgorliklarga o‘xshashligini ko‘rsatdi.

Muallif: N.A. Egamberdieva.

mavzular

manba

Следующий период в развитии человеческого общества получил название неолита. В переводе с греческого «нео» — новый, «литос» — камень, что означает новый каменный век. Он назван так потому, что является кульминацией долгого каменного века. Это понятие было введено в науку английским археологом Леббоком. Период неолита хронологически охватывает VI-IV тысячелетия до нашей эры и делится на ранний, средний и поздний этапы. Этот период не происходил одновременно во всех регионах, и в то время общества имели разный уровень развития. В одних районах неолит был периодом рабства, в других — просто земледелием и скотоводством, в третьих — охотой и собирательством.

В Средней Азии существует два типа неолитического развития. В его юго-западных районах, в предгорьях современного Копетдага в современной Туркмении первая земледельческая культура сформировалась в конце неолита VI тыс. до н.э. и начале V тыс. до н.э. рыбалка. сделал Сегодня он находится на территории Узбекистана. Такое межрегиональное развитие неолитической общности обусловлено сложившимися природно-климатическими условиями каждого региона. Неолитические памятники Средней Азии также делятся на три основные территориально-экономические формы. Они отличаются формированием джойтунской культуры — первой земледельческой культуры. Вторая – это кальтаминорская культура, культура рыболовецких и охотничьих племен, населявших реки и озера. Третья — гиссарская культура, которая использовалась для охоты. Это сообщества, которые живут в горных районах, и большинство инструментов сделано из камня. Каждый из них находится в разных географических зонах.

Гиссарская культура — племенная культура, населяющая горные районы и занимающаяся в основном охотой на животных. Распространен в горных районах Таджикистана. Их следы обнаружены более чем в 300 местах. Первый памятник этой культуры был назван Гиссарской культурой, так как был обнаружен в Гиссарской долине недалеко от Душанбе. Характерной чертой гиссарской культуры является то, что ее жители обладают уникальным способом изготовления каменных орудий труда. Его конструкция близка к среднему палеолиту. Керамика ручной работы с геометрическим рисунком. Археологи раскопали остатки полуподвального дома и четырех гробниц в районе Тутковула. Тела упокоили и похоронили со связанными конечностями. Эти гробницы относятся к последнему этапу гиссарской культуры.