Ilk paleolit davri va uning o’rganilishi.

Ilk paleolit davri va uning o'rganilishi.

Ilk paleolit davri va uning o’rganilishi.

Insoniyat taraqqiyotida eng uzoq davom qilgan davr qadimgi tosh davri – paleolit hisoblanadi.  “Paleolit” so‘zi lotincha so‘zdan olingan bo‘lib, “paleos”– “qadimgi”, “litos”–“tosh”, ya’ni qadimgi tosh davri degan ma’noni beradi. Paleolit davri xronologik jihatidan milloddan avvalgi 2 million yillikdan to 12 ming yillikkacha davom qiladi va uch davrga– ilk, o‘rta va so‘nggi davrlarga bo‘linadi.    Paleolitning uch davri xam o‘zining rivojlanish darajasiga qarab,  mexnat qurollaridagi o‘zgarishlar asosida  turli davrlarga bo‘linadi. Ilgari ilk paleolit davri  shellgacha, shell, ashel davrlariga bo‘lingan edi. Lekin keyingi davrlarda qilingan tadqiqotlar natijasida,  uni olduvay va ashel davrlariga bo‘lish muvofiq deb topildi. Chunki ilgarilari olduvay davri yodgorliklari kam bo‘lib, uni davr tariqasida ajratish imkoni bo‘lmagan. Shuning uchun   shell va ashel davrlari  qo‘lcho‘qmorlaridagi  vazn jihatidan farqini e’tiborga olib ularni davrlarga ajratishgan. Keyingi yillarda esa,   olduvay davri mehnat qurollarining ko‘plab topilishi uning davr sifatida ajratib ko‘rsatishga imkon to‘g’dirdi.

O‘zbekiston xududining geotektonik va geomagnit xodisalarini tadqiq qilish natijasida  uning o‘ziga xos jihatlari aniqlandi. Bu esa  paleolit davri xronologiyasida o‘zgarishlar qilinishiga olib keldi.  Ilk  paleolit  davri jahon tarixida 3 mln yillikdan to  – 100 ming yilliklargacha davom qilgan. O‘zbekistonda  ilk  paleolit  davri  miloddan  avvalgi  1  million  yildan  100  ming  yillikkacha  davom  etgan deb hisoblanar edi. Lekin keyingi davrlarda olib borilgan tadqiqotlar bu sanani yanada qadimiylashtirdi. Arxeologik davrlashtirishning yangi metodi asosida uni 2 mln yillikdan 200 mingginchi yillargacha davom qilganligi aniqlandi.  Shu paytgacha O‘zbekiston xududida  olduvay  davri  manzilgohlari  topilmagan deb kelinar edi, lekin keyingi yillarda arxeologiyada  qilingan yangiliklar Selungur makonidan topilgan tosh qurollarining Olduvay makondan topilgan tosh qurollar bilan o‘xshash tomonlarini aniqlanib, uni 1,2 mln yillarga mansub deb topdilar.

O‘zbekiston xududidan ashel  davriga  oid  ko‘plab  makonlar  topilib  tadqiq  qilindi va  qilinmoqda. Bunda  U.Islomov, K.A.Kraxmal,  M.Qosimov,  R.Sulaymonov,  T.Omonqulovlarning  tadqiqotlari  diqqatga  sazovordir.

Ilk  paleolit  davrida  mehnat  qurollari  tosh,  suyak  va  shoxlardan  yasalgan.  Ulardan  faqat  tosh  qurollargina  bizgacha  yetib  kelgan.  Olduvay bosqichida odamlar eng primitiv usulda yasalgan qo‘l cho‘qmorlari (ruchnoe rubilo)lardan foydalanganlar.  Mazkur qurollarni yasash uchun dastlab, odamlar  qulay shaklga ega bo‘lgan (ko‘proq yapaloq shakldagi) qayroqtoshni topib, tosh boltalar yordamida uning bir uchiga urib, uchirib ishlov berganlar. U paytning tosh bolg’alari (otboyniklar) og’irligi 0,5 kgdan oshmagan oddiy qayroqtosh bo‘lgan. Bu xildagi tosh bolg’alar yordamida qo‘l cho‘qmorlariningina emas, balki tosh o‘zaklarini ham yasay bilishgan. Qo‘l cho‘qmorlari odatda bir tomoni bodomga yoki yurakka o‘xshab, to‘mtoq bo‘lgan, lekin uni qo‘l bilan ushlash qulay bo‘lgan. Ikkinchi, qarama–qarshi tomoni esa, o‘tkir uchli bo‘lib, bu tomoni kesish, chopish, kovlash kabi vazifalarni bajargan. Ajdodlarimiz  shu  qurollar  yordamida  ov  qilganlar,  ildiz  kovlaganlar,  go‘shtni  maydalaganlar,  terilarni  shilganlar. Odamning qo‘li esa dasta vazifasini bajargan. Olduvay davri odamlari terimchilik va ovchilik bilan shug’ullanganlar. Ular to‘da bo‘lib  ov qilib, yirik yirtqich hayvonlarni tutib iste’mol qilishgan. Odamlarning to‘da bo‘lib yurishlari natijasida o‘zlarini turli tabiat hodisalaridan va yirtqich hayvonlardan himoya qilganlar. Bu davr odamlari tabiatga to‘la qaram bo‘lib uy–joy qurilishini ham, olovdan foydalanishni ham bilmaganlar. Yirtqich hayvonlardan esa, oddiy va dag’al qurollar bilan himoyalanganlar. Tabiat ham insonlar yashashi uchun qulay, issiq bo‘lgan.

Ashel davriga kelib odamlar birmuncha taraqqiyot darajasiga erishganlar. Endi kishilar turli tog’, daryo jinslari, asosan chaqmoqtoshdan qurol yasashni o‘rgana boshlaganlar. Qurollarni ishlash texnikasi birmuncha takomillashgan. Chaqmoqtosh qo‘l cho‘qmorining ikka tomoninga ham qo‘pol kertish yo‘li bilan ishlov berilgan. Kertish davomida vujudga kelgan turli uchrindilardan  turli narsalarni kesishda foydalanganlar. Uchrindilar qirra tomonlari  mayda kertish usuli bilan o‘tkirlangan va keskich asboblari sifatida foydalanilgan. Uchburchaksimon tosh uchrindilariga ko‘proq ishlov berilgan. Asta–sekin tosh qurollarining turi ko‘paya boshlagan. Dastlab sixcha va qirg’ichsimon qurollar vujudga kelgan. Tosh sixcha qurollardan yog’och qurollar yasashda va ovda nayza tig’i sifatida foydalanilgan bo‘lsa, qirg’ichlardan kiyim–kechak uchun hayvon terilariga ishlov berishda foydalanganlar.

O‘rta  paleolit  davri  ilmiy  adabiyotlarda  muste  davri  deb  nomlanadi. Bu  davrga  oid  moddiy  yodgorliklar  dastlab  Frantsiyaning  Muste  g’or  makonida  topilgani  uchun  shunday  nom  olgan. O‘rta  paleolit davrining xronologiyasi ilgarigi adabiyotlarda mil.avv. 100–40 ming yilliklar deb hisoblanar edi, lekin   keyingi  yillarda olib borilgan  tadqiqotlarga  ko‘ra,   u 200 –100  ming  yilliklar bilan belgilandi. O‘rta paleolit  davri yodgorliklari  jahon fanida muste va levallua– muste (rivojlangan davri) bosqichlariga ajratib beriladi. O‘zbekiston arxeologiyasida ham shu bo‘linishlar qabul qilingan bo‘lsa–da, tadqiqotchilar o‘rta paleolit davrining mahalliy o‘ziga xos jihatlarini e’tiborga olib, uning 4 ta mahalliy guruxini  ajratib ko‘rsatadilar: muste, levallua, levallua–muste, soan.    Buni dastlab V.A.Ranov taklif qilgan va unga toshni paraqalashdagi o‘ziga xos texnikaviy uslubni asos qilib olgan.

Toshni qayta ishlash texnikasi ham takomillashgan. Ixcham qurollar ishlab chiqa boshlaganlar.  Bu   yangi   yorma texnika usuli yordamida amalga oshirilgan.  Bunda  qurol  yasaladigan  chaqmoqtoshning  bosh  tomoni  ustalik  bilan  urib  o‘girilib, tekis  maydoncha  hosil  qilinadi. Shu  maydoncha  orqaligina  toshning  mayda  paraqalarini  olish  imkoni  tug’iladi.  Barcha  paraqalar  olinib  bo‘linganidan  keyin  uchirib  bo‘lmaydigan  o‘zak  qoladi.  Bu  o‘zak  nukleus  deb  ataladi. Muste  davri  uchun  gardishsimon  nukleuslar  va  uch  burchakli  tosh  paraqalari  xarakterli  bo‘lgan. Tosh  paraqalar  yog’och  yo‘nish, teri  ishlash, qurol  va  kiyim  tayyorlashda  qulay  hisoblangan.

Tosh  paraqalar uchi   yanada  o‘tkir  qilingan. Bunda  tosh  parrakchaga  sekin  asta  urib  salgina  ishlov  berilgan va  yangi  tur  qurol  hosil  qilingan. Ular  asosan  nayzasimon  toshqurol  va  tosh  qirqich  bo‘lgan.  Qurollar  kalta  va  yalpoq  bo‘lib,  ularga  dasta  o‘rnatib  bo‘lmagan.

Nayzasimon  tosh  quroldan  asosan  erkaklar  yog’och  qirqich, yo‘nish, hayvon  o‘ldirishda  foydalanganlar.  Tosh  qirqichlardan  esa  ayollar  teri  shilish,  yopinchiqlar  tayyorlashda  ishlatishgan.

Toshdan  o‘roqranda  yasashgan,  undan  daraxt  po‘stini  shilish  va  randalash  quroli  sifatida  foydalanishgan.  O‘roq randa —  chaqmoqtosh  plastinkasidan  iborat  bo‘lib,  tig’i  keng  yoysimon  qilib  oyib  ishlangan.

O‘rta  tosh  davri  odamlari  qumtosh  yoki  ohaktoshdan  sharlar  yasab,  hayvonlarni  ovlashda  foydalanganlar.  Ularni  uzun  tasma  uchiga  juft  qilib  bog’lab,  hayvonlarni  oyog’idan  ilintirganlar.

O‘rta  paleolit  davri  odamlari  hayotida  olov  muhim  o‘rinni  egallagan.  Ular  hayvon  go‘shtini  gulxanda  pishirib,  iste’mol  qilganlar, bu  ularning  jismoniy  va  aqliy  rivojlanishida  muhim  rol  oynagan. Shuningdek, olov  ularni  sovuqdan  va  yirtqich  hayvonlardan  himoya  qilgan.  Shu  sabab  olovni  saqlash  masalasi  ko‘ndalang  bo‘lgan. O‘rta  paleolit  davri  yodgorliklarida   ko‘plab  gulxan  qoldiqlari  topilgan. Odamlar  o‘tin  bilan  birgalikda  hayvon  suyaklarini  ham  yoqqanlar.

Muallif: N.A. Egamberdieva.

mavzular

manba