Xalq ta’limi fan va madaniyat.

Xalq ta’limi fan va madaniyat. 

Qoraqalpoq xalqi qadimiy va boy tarixga ega. Uning milliy madaniyati, jozibali san’ati, mumtoz adabiyoti, qadriyatlari, udum va an’analari olamga mashhurdir.

Mustaqillik tufayli qoraqalpoq xalqi juda ko’p qadriyatlarini qayta tiklash imkoniyatiga ega bo’ldi. Adolat va tenglik, ozodlik va erk uchun kurashgan Ernazar Olako’z, Ollayor Do’stnazarov singari xalq qahramonlarining — jasoratli, o’t yurakli Qoraqalpoq farzandlarining orzu-armonlari amalga oshdi.

 

Milliy madaniyat va ma’naviyatning qaror topishiga, qoraqalpoq xalqining klassik shoirlari Berdaq, Ajiniyoz bobolar ijodiy meroslarining to’la tiklanishiga, aziz xotiralarining ulug’lanishiga yo’l ochib berdi.

Bugungi kunda Ibroyim Yusupov, To’lepbergen Qaipbergenov, Tilovbergen Jumamuratov kabi qoraqalpoq yozuvchi va shoirlari-ning asarlari xalqlarimiz ma’naviy xazinasidan munosib joy oldi. Sobir Kamolov, Charjau Abdirov kabi yirik olimlar O’zbekiston fani rivojiga juda katta hissa qo’shdilar.

 

Bugungi kunda respublika xalq ta’limi tizimi milliy uyg’onish, ijtimoiyiqtisodiy va ma’naviy rivojiga xizmat qilishda yetakchi rol o’ynamoqda.

Respublikada yangi tipdagi o’rta umumta’lim muassasalari -litseylar, gimnaziyalar va alohida fanlarni chuqurlashtirilgan holda o’qitiladigan maktablar tez rivojlanmoqda. 1996-yil oxirida respublikada 743 ta umumta’lim maktabi faoliyat ko’rsatdi, shu jumladan, ayrim fanlarni chuqurlashtirilgan holda o’qitiladigan maktablar 1991-yilda 31 ta bo’lgan bo’lsa, 1996-yilda 169 taga yetdi, litsey va gimnaziyalar 19 taga yetdi. O’tgan yilning o’zida o’quvchilar soni 1743 nafarga ko’paydi.

Barcha qishloq hunar-texnika bilim yurtlarida traktorchi-mashinistlar tayyorlash chegaralanib, o’rniga turli mintaqalar uchun zarur bo’lgan kadrlar tayyorlashga e’tibor kuchaytirildi. Milliy hu-narmandchilikni rivojlantirishga, gilam to’qish, keramik buyumlar tayyorlash, ganchkorlar va boshqa shu kabi hunar egalarini tayyorlashga ahamiyat berila boshlandi.

 

Respublikadagi 22 ta o’rta maxsus o’quv yurtlarida, shu jumladan, kunduzgi bo’limda 11,8 ming o’quvchi ta’lim olmoqda. Berdaq nomidagi Qoraqalpog’iston Davlat Universiteti hamda Ajiniyoz nomli Nukus Davlat pedagogika institutida oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlanmoqda. Bu o’quv yurtlarining kunduzgi bo’limlarida 9 ming nafar talaba o’qimoqda. Universitetda qishloq xo’jaligi va tibbiyot ixtisosligi bo’yicha fakultetlar ham mavjud.

Bozor iqtisodiyotiga o’tish davri qiyinchiliklariga qaramay respublika hukumati xalq ta’limi moddiy-texnika bazasini mustah-kamlash chora-tadbirlarini ko’rmoqda. Keyingi 6 yilda 42 ming 778 o’rinli maktab, 6 ming 660 o’rinli bog’cha, 6 ming 840 o’rinli kasb-hunar kollejlari binolari qurilib foydalanishga topshirildi. Birgina 1996-yilning o’zida esa 3126 o’rinli maktab qurib ishga tushirildi.

 

1991-1996-yillarda fan sohasida ham sezilarli o’zgarishlar bo’ldi. 1992-yilda O’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiya-sining Qoraqalpoq filialiga Qoraqalpoq bo’limi maqomi berildi. Uning tarkibida ilgari 3 ta institut mavjud bo’lgan bo’lsa, yana ik-kita institut qo’shildi. Tarix, arxeologiya va etnografiya hamda bio-ekologiya institutlari ham shu bo’lim tarkibiga kirdi. Botanika bog’i bo’linmasiga esa bo’lim maqomi berildi. 1994-yilda esa Fanlar Aka-demiyasi tarkibiga O’zbekiston Sog’liqni saqlash vazirligiga qarashli tajriba instituti va tibbiyot klinikasi ham kiritildi.

 

Fanlar Akademiyasida tashkil etilgan bunday tadbirlar olimlar-ga tabiiy va ijtimoiy fanlarni yanada rivojlantirish, xalq xo’jaligi va madaniyatni yuksaltirishda muayyan muvaffaqiyatlarni qo’lga kiri-tishga yordam berdi. Qoraqalpoq fanida erishilgan yutuqlar hamda to’rt jildlik «Qoraqalpoq tilining izohli lug’ati»ni yaratishdagi xiz-matlari uchun fanlar akademiyasi bo’limining 4 nafar ilmiy xodimla-ri (M.Qalandarov, R.Yesemuratova, A.To’raboyev, D.Qozoqboyev) 1996yilda O’zbekiston Respublikasining Beruniy nomidagi Davlat mukofoti bilan taqdirlandilar.

1992-yilda O’zbekiston Respublikasi Qishloq xo’jaligi fanlari akademiyasining Qoraqalpoq bo’limi tashkil etildi. Uning tarkibiga Sh.Musayev nomidagi Chimboy yer ishlari instituti hamda sholichi-lik va chorvachilik institutlarining filiallari kiritildi.

Nukusda SANIIRIning bo’limi faoliyat ko’rsatmoqda. Respublika oliy o’quv yurtlarida ham ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda.

 

Keyingi yillarda Toshkent olimlari ko’magida katta miqdor-dagi yuqori malakali mutaxassislar tayyorlandi. Respublikadagi 60 nafar fan doktorlari va 600 nafar fan nomzodlaridan deyarli 30 foizi O’zbekiston Mustaqilligi yillarida ilmiy daraja oldilar. Ilgari fanlar akademiyasi haqiqiy a’zoligiga saylangan Ch.A. Abdirov, S.K. Kamolov, A.B. Baxiyevlar qatoriga 1994-2000-yillarda T. Yeshanov, A. Dauletov, U.Hamidov va J. Bozorboyev ham qabul qilindilar. 1997-yilda esa ikki nafar rassom (J. Izentayev va J. Qutti-muratov) O’zbekiston Respublikasi Badiiy akademiyasining akade-mikligiga saylandilar.

Respublikada yuqori malakali kadrlar o’sishida ayniqsa, ijtimoiy fanlar sohasida O’zbekiston Respublikasi Oliy Attestatsiya Komis-siyasi tomonidan tarix va arxeologiya, etnografiya, til va adabiyot bo’yicha nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalarining himoya qi-luvchi ixtisoslashgan Kengashlarning tashkil etilayotganligi muhim ahamiyat kasb etmoqda.

 

Respublika olimlari keyingi yillarda chet el mutaxassislari bilan hamkorlikda ilmiy izlanishlar olib bormoqdalar. Respublika Fanlar Akademiyasining Qoraqalpoq bo’limi bioekologiya instituti xodim-lari Germaniya olimlari bilan birgalikda 1993-yildan beri Orolbo’yi ekologiyasi muammolari bo’yicha tadqiqotlar olib borishmoqda. Tarix, arxeologiya va etnografiya instituti Avstraliyaning Sidney universiteti olimlari hamda fransuz arxeologlari bilan birgalikda ish olib bormoqdalar. 1995-yilda Mo’ynoqda Germaniya Federativ Respublikasi yordamida bioekologiya institutining xalqaro ekologiya stan-siyasi ochildi.

 

Mustaqil O’zbekiston va Qoraqalpog’istonning dolzarb masa-lalari respublika shoir va yozuvchilari ijodida katta o’rin egallay-di. O’zbekiston va Qoraqalpog’iston xalq shoiri Ibroyim Yusupov, O’zbekiston va Qoraqalpog’iston xalq yozuvchisi To’lepbergan Qa-ipbergenovlar qatoriga yangi nomlar kelib qo’shildi. Saginbay Ibro-himov, Kenesboy Rahmonov kabi shoirlar, Guloysha Yesemuratova, O’zarboy Abdurahmonov, Muratboy

Nizanovlar ana shular jumlasidandir.

 

Xalq ta’limi, fan, madaniyat ravnaqini ta’minlash Qoraqalpog’iston Respublikasi va uning xalqi uchun muhim vazifalar-dan hisoblanadi. 2007-yildagi ma’lumotlarga ko’ra, o’lkada 761 ta umumta’lim maktablari faoliyat ko’rsatmoqda. Eng zamonaviy o’quv qurollari bilan jihozlangan 76 ta kasb-hunar kollejlari, 7 ta akademik litsey yosh avlodga zamonaviy bilim berish bilan shug’ullanmoqda.

San’at va madaniyatning boshqa sohalari rivojiga katta e’tibor bilan qaralmoqda. Ayni paytda Respublikada 3 ta teatr, 4 ta konsert muassasalari, 3 ta muzey faoliyat ko’rsatmoqda. Muzeylar ekspo-natlari yangidan yangi asarlar va jihozlar bilan boyib bormoqda.

 

Ular soni 2002-yilda 78 mingta bo’lgan bo’lsa, 2006-yilga kelib 82 ming 600 tadan oshdi. Badiiy adabiyot milliy madaniyatining mu-him bo’g’ini sifatida rivojlanmoqda.

2002-2007-yillar mobaynida ikki atoqli qoraqalpoq adiblari -To’lepbergen Qaipbergenov va Ibroyim Yusupovlarga milliy mada-niyatning rivojlanishidagi g’oyatda katta xizmatlari uchun davlati-mizning oliy mukofoti — «O`zbekiston qahramoni» unvoni berildi. Bir qator san’atkorlarga «O`zbekiston xalq artisti», «O`zbekiston xalq rassomi», «O`zbekiston san’at arbobi» unvonlari berildi.

 

Ayni paytda O’zbekiston Fanlar Akademiyasining Qoraqalpog’iston bo’limi o’lkada fan taraqqiyotining asosiy tayanchi vazi-fasini bajarmoqda. 2002-yilda 3 ta oliy o’quv yurti ishlagan bo’lsa, 2007-yilga kelib ular soni yana ikkitaga ko’payib, jami 5 taga yetdi. Ularda zamonaviy kadrlar tayyorlash, o’quv-pedagogik ishlar bilan birga fan taraqqiyotiga xizmat qiladigan keng miqyosli ilmiy-tadqiqot ishlari ham olib borilmoqda.

1993-yil yanvarda Toshkentda Qoraqalpog’iston madaniyati kunlari, noyabr oyida esa Qoraqalpog’istonda Toshkent madaniyati kunlari o’tkazildi. Bu tadbirlar Nukus va Toshkent madaniyat xodim-lari faoliyatini bir-birlariga yaqinlashtirdi. 1996-yilda Qoraqalpoq xoreografiyasi tarixida birinchi marta «Oyjamol» nomli qoraqalpoq baleti (N.Muxammedinova musiqasi, T.Xodjayev asari) sahnalashtirildi. 1996-yilda O’zbekiston Mustaqilligining 5 yilligi oldidan o’tkazilgan «O`zbekiston — Vatanim manim» qo’shiq-tanlovida yosh qo’shiqchi Roza

Kutekeyeva «Mustaqillik gullari» qo’shig’i bilan ishtirok etib, faxrli ikkinchi o’rinni oldi. Shu yili yana Amir Temur rolining eng yaxshi ijrosi uchun konkursida Berdaq nomidagi drama teatri artisti Bozorboy Uzoqberganov qatnashib, birinchi o’rinni oldi. Bu misollar Qoraqalpog’iston san’atkorlari Mustaqillik yillari-da erishgan muvaffaqiyatlardan dalolat beradi.

1991-1996-yillarda Nukus shahrining 60 yilligi, To’rtko’l shah-rining 120 yilligi, Ajiniyoz Qosiboy o’g’lining 170 yilligi, Amir Temurning 660 yilligi keng nishonlandi. Bular o’zbek va qoraqalpoq xalqlari do’stligining ramziy belgilaridir. Bular O’zbekiston va Qoraqalpog’iston tarixidagi eng muhim voqealar, o’zbek va qoraqalpoq xalqlari o’rtasidagi do’stlik ramzidir.

O’zbekiston Prezidenti I. Karimovning Nukus shahri 60 yilligi bayramida: «O`zbekiston taqdiri bu — Qoraqalpog’iston taqdiridir, o’zbek xalqining taqdiri bu — qoraqalpoq xalqining kelajagidir» de-gan otashnafas so’zlari qoraqalpoq xalqi xotirasida abadiy saqlanib qoladi.Xalq ta’limi fan va madaniyat.  

Bugun Qoraqalpoq xalqi shuni yaxshi biladiki, uning amaldagi suvereniteti, Mustaqilligi faqat O’zbekiston bilan birga bo’lgandagina ta’mirlanishi mumkin. Shuning uchun ham qoraqalpoq xalqi o’z taqdirini o’zbek xalqi va O’zbekiston bilan abadiy bog’lagan. O’zbekiston Respublikasi va Qoraqalpog’iston Respublikasining Konstitutsiyalari buning yorqin kafolatidir.

Xalq ta’limi fan va madaniyat. 

mavzular

manba