Yangi Konstitutsiya qabul qilinishi.

 

Yangi Konstitutsiya qabul qilinishi. 

Har bir suveren davlatning huquqiy asoslaridan biri — uning asosiy Qonuni — Konstitutsiyasi hisoblanadi. Tarixiy rivojlanish ko’rsatganidek, har qaysi jamiyat kelajakni ko’zlab yashaydi va uning poydevorini imkon qadar mustahkam-roq qurishga harakat qiladi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda mustaqillik yillarida davlatimiz, jamiyatimiz erishgan buyuk yutuq -O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bo’ldi.

Darhaqiqat, Konstitutsiya tushunchasida davlatni boshqarish, mamlakat yaxlitligini ta’minlash, uning mustaqil davlat sifatida e’tirof etilishining asosi ijtimoiy hayotning barcha yo’nalishlarini rivojlantirish uo’1-yo’riqlari to’la mujassamlangan.

 

Turkistonda inqilobdan keyingi yillarda jahon tajribalariga muvofiq tarzda Konstitutsiyalar ishlab chiqildi. Jumladan, Turkiston ASSRning 1918, 1920yillarda, Xorazm va Buxoro Xalq Respubli-kalarining 1920-1921-yil, shuningdek, O’zbekiston SSRning 1927, 1937, 1978-yillarda qabul qilingan Konstitutsiyalari shaklan respublikaning Asosiy qonunlari edi. Lekin ular mazmun-mohiyatiga ko’ra haqiqiy mustaqil davlatning Asosiy Qonuni emas edi.

 

To’g’rirog’i ular avval RSFSR, keyinchalik SSSR Konstitutsiyalarining milliy respublikalar sharoitiga muvofiqlashtirib ko’chirilgan, hayotiy kuchga ega bo’lmagan nusxasi edi. Shu nuqtayi nazardan ko’rsatib o’tilgan Asosiy Qonunlarni O’zbekiston davlati mustaqilligini huquqiy asoslovchi Konstitutsiya deb qarab bo’lmasdi.

O’zbekistonning yangi Konstitutsiyasini yaratish g’oyasi 1990-yil 20-iyunda «Mustaqillik deklaratsiyasi»ning qabul qilinishi bilan bevosita bog’liq. Mazkur Deklaratsiya qabul qilingan Oliy Kengashning ikkinchi sessiyasida bu hujjatdagi muhim tamoyillar asosida davlatning yangi Konstitutsiyasi ishlab chiqilishi lozim, degan xu-losaga kelindi. Sessiya Prezident I. Karimov raisligida 64 kishidan iborat Konstitutsiya komissiyasini tuzish to’g’risida qaror qabul qildi. Uning tarkibiga deputatlar, Qoraqalpog’iston Respublikasi va viloyatlarning vakillari, davlat hamda jamoat tashkilotlarining, kor-xonalar, xo’jaliklarning rahbarlari, taniqli huquqshunoslar, olimlar va mutaxassislar kirdi.

Oliy Kengashning o’ninchi sessiyasida Ko-missiya tarkibi qisman yangilandi.

Konstitutsiyaviy komissiya Raisi ishchi guruh oldiga quyidagi vazifalarni qo’ydi:

        konstitutsiyaviy rivojlanishning jahon tajribasi o’rganib chiqil- sin;

        boshqa mamlakatlarning inson huquqlari borasida, demokratiya va qonunchilik sohasida qo’lga kiritgan yutuqlari hisobga olinsin;

        keng xalq ommasi diliga yaqin va tushunarli bo’lgan siyosiy-yuridik hujjatlar yaratilsin.

Mazkur topshiriqqa muvofiq, AQSH, Fransiya, Kanada, Germaniya, Shvetsiya, Yaponiya, Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Gretsiya, Turkiya, Eron, Hindiston, Pokiston, Misr, Vengriya, Bolgariya, Litva davlatlarining konstitutsiyalari chuqur o’rganildi, qiyosiy tahlil etildi. Shuningdek, Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligiga kiruvchi Rossiya Federatsiyasi, Belorus, Ukraina, Qozog’iston, Qirg’iziston va Turk-maniston respublikalarining Asosiy qonunlari hamda konstitutsiya loyihalari diqqat bilan ko’rib chiqildi.

 

Yangi Konstitutsiya qabul qilinishi Yuqorida keltirilgan manbalarni tahlil etish asosida xorijiy davlatlar konstitutsiyalari mazmuni va tuzilishini tavsiflovchi kattagi-na hajmli qiyosiy jadval tayyorlandi. Ushbu tahliliy jadvalni jahon konstitutsiyashunosligi tajribasi namunalari umumlashmasi sifatida Respublikamiz Prezidenti o’rganib chiqdi.

 

1992-yil bahorida loyihaning 149-moddadan iborat ikkinchi varianti ishlab chiqildi. Mamlakat Prezidenti ishtirokida Konstitutsiyaviy komissiyaning navbatdagi majlisi bo’lib o’tdi. Majlisda Konstitutsiya loyihasi ustida olib borilgan ishlar to’g’risidagi axborot tinglandi. Ta’kidlanishicha, ishchi guruh O’zbekiston xalq deputatlari, mehnat jamoalari rahbarlari, olimlar va mutaxassislar bilan hamkorlikda loyihaning beshinchi ko’rinishini tayyorladi. Unda o’zbek xalqining tarixiy, milliy va ma’naviy xususiyatlarini imkon qadar to’laroq aks ettirishga harakat qilindi. Majlisda Konstitutsiya loyihasini uzil-kesil ishlab chiqish uchun 25 kishidan iborat ishchi guruh (komissiya) tuzishga qaror qilindi va uning zimmasiga quyidagi va-zifalar yuklandi: huquqiy demokratik davlat barpo etish tajribasini har tomonlama umumlashtirish va uni Konstitutsiya loyihasida hisobga olish;

O’zbekistonning demografik va ijtimoiy-siyosiy turmush tarzi, uning taraqqiyoti tajribasini hamda deputatlarning, turli ijtimoiy gu-ruhlarning milliymadaniy markazlarning mulohazalari va takliflari-ni umumlashtirish;

Konstitutsiyaviy komissiya a’zolaridan tushgan takliflarni ko’rib chiqish va loyihaga tegishli o’zgarishlar kiritish.

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining loyihasi puxta ish-lovlardan so’ng Konstitutsiyaviy komissiya qarori bilan 1992-yil 26-sentabrda umumxalq muhokamasi uchun matbuotda e’lon qilindi.Yangi Konstitutsiya qabul qilinishi

 

Shunday qilib, Konstitutsiya loyihasining umumxalq muhokamasi O’zbekiston xalqining irodasini bevosita aniqlash, shuningdek, muhokama davomida to’plangan boy materialni har tomonlama va chuqur o’rganib, umumlashtirib, uni yaxlit davlat irodasi tarzida Asosiy Qonunda ifodalash imkonini berdi. Konstitutsiya xalqimizning siyosiy donoligi va tafakkuri mahsuli bo’ldi.

1992-yil 8-dekabrda XII chaqiriq O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining XI sessiyasi bo’ldi. Unda «O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini qabul qilish haqida»gi masala ko’rildi. Bu xusus-da Konstitutsiya komissiyasi Raisi, Prezident I. Karimov ma’ruza qildi. Ushbu ma’ruzada sessiya muhokamasiga havola qilingan O’zbekistonning asosiy Qonuni respublikada avvalgi yillarda qabul qilgan qonunlardan farqli o’laroq, demokratik yo’l bilan tayyorlan-gan bo’lib, unda yillar davomida sinovdan o’tgan umuminsoniy qad-riyatlar o’z aksini topganligi, u ko’plab taraqqiy etgan mamlakat-larning tajribalarini o’ziga singdirganligi alohida uqtirildi. Shuning uchun ham mazkur Konstitutsiya har qanday yetakchi mamlakatning Konstitutsiyasi bilan bahslasha olishi mumkin», — deb ta’kidlandi.

 

Sessiyada deputatlar loyihaga 80 ga yaqin o’zgarish, qo’shimcha va aniqliklar kiritdilar. Jumladan, Konstitutsiyaviy, Oliy va Oliy xo’jalik sudlarining vakolat muddati o’n yildan besh yilgacha tushi-rildi. Oliy Kengash 84-moddani quyidagi yangi qism bilan to’ldirdi: «01iy Majlis Raisi va uning o’rinbosarlari O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga har yili hisobot berib turadilar». 78-moddaning 8bandiga esa yangi jumla qo’shildi: «Vazirlar Mahkamasining taqdimiga binoan O’zbekiston Respublikasining budjetini qabul qilish va uning ijrosini nazorat etish, soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni joriy qilish» va hokazo.

 

Davlat hokimiyati markaziy organlarining bir qator vakolat va vazifalarini, avvalambor iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal etish, budjet tashkilotlarini, kommunal xo’jalik va obodonlashtirish ish-larini moliyalashtirish, odamlarai ish bilan ta’minlash va aholi manfaatlarini himoya qilish bo’yicha vakolatlarini mahalliy hokimiyat, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari, mahallalarga bosqichma-bosqich o’tkazish jarayoni amalga oshirilmoqda.Yangi Konstitutsiya qabul qilinishi 

mavzular

manba